ก่อนใช้ช้อนพลาสติกตักข้าวร้อน ซุปเดือด หรือก๋วยเตี๋ยว หลายคนอาจไม่เคยพลิกดูสัญลักษณ์เล็กๆ บริเวณด้ามหรือด้านหลังช้อน ทั้งที่ตัวเลขในกรอบสามเหลี่ยมช่วยบอกได้ว่า ช้อนคันนั้นผลิตจากพลาสติกชนิดใด และเหมาะกับการใช้งานแบบไหน
สัญลักษณ์ที่พบได้บ่อยบนช้อนพลาสติกคือเลข 5 พร้อมตัวอักษร PP และเลข 6 พร้อมตัวอักษร PS แม้รูปลักษณ์ภายนอกจะคล้ายกัน แต่คุณสมบัติในการทนความร้อนแตกต่างกันพอสมควร หากนำช้อนที่ไม่เหมาะกับอุณหภูมิสูงไปแช่ในอาหารร้อนจัดเป็นเวลานาน พลาสติกอาจอ่อนตัว บิดงอ หรือเพิ่มโอกาสที่องค์ประกอบบางชนิดจะเคลื่อนย้ายลงสู่อาหารได้
ตัวเลขภายในกรอบสามเหลี่ยมบนผลิตภัณฑ์พลาสติกเรียกว่า “รหัสระบุชนิดเรซิน” หรือ Resin Identification Code มีหน้าที่หลักเพื่อบอกชนิดของพลาสติกที่ใช้ผลิตและช่วยในการคัดแยกวัสดุ ไม่ใช่เครื่องหมายรับรองว่าผลิตภัณฑ์ปลอดภัยกับอาหารร้อนหรือสามารถเข้าไมโครเวฟได้โดยอัตโนมัติ
ดังนั้น การเห็นเลข 5 หรือเลข 6 เป็นเพียงข้อมูลเบื้องต้น ผู้บริโภคยังต้องมองหาข้อความหรือสัญลักษณ์อื่นประกอบ เช่น Food Grade, Food Contact, Microwave Safe ช่วงอุณหภูมิที่รองรับ และคำแนะนำจากผู้ผลิต หากไม่มีข้อมูลชัดเจน ไม่ควรนำช้อนไปใช้กับอาหารที่ร้อนจัดหรืออุ่นในไมโครเวฟ
เลข 5 PP ย่อมาจาก Polypropylene เป็นพลาสติกที่ทนความร้อนได้ดีกว่าพลาสติกใช้แล้วทิ้งหลายชนิด จึงนิยมใช้ผลิตกล่องอาหาร ถ้วยอาหาร ฝาขวด และช้อนส้อมพลาสติกที่ออกแบบมาสำหรับอาหารอุ่นหรืออาหารร้อน
ข้อมูลจากหน่วยงานด้านความปลอดภัยอาหารระบุว่า ภาชนะ PP บางประเภทสามารถรองรับอาหารที่มีอุณหภูมิประมาณ 100-120 องศาเซลเซียสได้ อย่างไรก็ตาม ความสามารถในการทนความร้อนของผลิตภัณฑ์แต่ละชิ้นยังขึ้นอยู่กับสูตรวัสดุ ความหนา กระบวนการผลิต และข้อกำหนดของผู้ผลิต จึงไม่ควรสรุปว่าช้อน PP ทุกคันสามารถต้ม อบ หรือเข้าไมโครเวฟได้
เลข 6 PS ย่อมาจาก Polystyrene เป็นพลาสติกที่มักนำมาผลิตช้อนส้อมใช้ครั้งเดียว แก้ว ถาดอาหาร และบรรจุภัณฑ์โฟม จุดเด่นคือขึ้นรูปง่าย น้ำหนักเบา และต้นทุนไม่สูง แต่โดยทั่วไปมีความทนความร้อนต่ำกว่า PP
ช้อน PS จึงเหมาะกับอาหารเย็น อาหารอุณหภูมิห้อง หรือการสัมผัสอาหารในช่วงเวลาสั้นๆ มากกว่า ไม่ควรนำไปแช่ในน้ำเดือด ซุปร้อนจัด น้ำมันร้อน หรือใช้คนอาหารขณะปรุง เพราะอาจเกิดการอ่อนตัว บิดงอ หรือเสื่อมสภาพเร็วขึ้น โดยเฉพาะเมื่อสัมผัสอาหารร้อน มัน หรือมีความเป็นกรดเป็นเวลานาน
| สัญลักษณ์ | ชนิดพลาสติก | การใช้งานที่เหมาะสม | ข้อควรระวัง |
|---|---|---|---|
| 5 PP | Polypropylene | อาหารอุ่นหรืออาหารร้อน ตามอุณหภูมิที่ผู้ผลิตกำหนด | เลข 5 อย่างเดียวไม่ได้แปลว่าเข้าไมโครเวฟได้ |
| 6 PS | Polystyrene | อาหารเย็นหรืออาหารอุณหภูมิห้อง ใช้ช่วงเวลาสั้น | หลีกเลี่ยงอาหารร้อนจัด น้ำมันร้อน และการนำกลับมาใช้ซ้ำ |
หากต้องเลือกระหว่างช้อนสองชนิดสำหรับรับประทานอาหารร้อน ช้อนที่ระบุเลข 5 PP และมีข้อความรับรองว่าใช้สัมผัสอาหารร้อนได้ ถือเป็นตัวเลือกที่เหมาะสมกว่า ส่วนช้อนเลข 6 PS ควรหลีกเลี่ยงการสัมผัสอาหารร้อนจัด โดยเฉพาะเมื่อไม่มีข้อมูลอุณหภูมิหรือคำแนะนำจากผู้ผลิต
เมื่อพลาสติกสัมผัสความร้อนสูง ใช้งานผิดประเภท ถูกขูดขีด หรือเสื่อมสภาพ มีความเป็นไปได้ที่อนุภาคขนาดเล็กและสารประกอบบางชนิดจากวัสดุจะหลุดหรือเคลื่อนย้ายลงสู่อาหารได้ ปริมาณที่เกิดขึ้นขึ้นอยู่กับชนิดของพลาสติก อุณหภูมิ ระยะเวลาสัมผัส ความมัน ความเป็นกรด และสภาพของผลิตภัณฑ์
อย่างไรก็ตาม ยังไม่ควรสรุปว่า การใช้ช้อนพลาสติกผิดชนิดเพียงครั้งเดียวจะทำให้เกิดมะเร็งโดยตรง องค์การอนามัยโลกระบุว่า หลักฐานเกี่ยวกับผลกระทบของไมโครพลาสติกและนาโนพลาสติกต่อสุขภาพมนุษย์ยังอยู่ระหว่างการศึกษา แม้งานวิจัยจะพบข้อกังวลเกี่ยวกับการอักเสบ ความเสียหายของเซลล์ และผลต่อระบบภูมิคุ้มกัน แต่ยังต้องมีข้อมูลเพิ่มเติมเพื่อยืนยันความสัมพันธ์กับโรคในมนุษย์และระดับความเสี่ยงที่ชัดเจน
แนวทางที่เหมาะสมจึงไม่ใช่การตื่นตระหนก แต่เป็นการลดการสัมผัสที่ไม่จำเป็น เลือกใช้ผลิตภัณฑ์ให้ตรงกับอุณหภูมิอาหาร และเปลี่ยนไปใช้วัสดุที่ทนความร้อนกว่าเมื่อรับประทานอาหารร้อนจัดเป็นประจำ
ความเข้าใจผิดที่พบได้บ่อยคือ เมื่อเห็นเลข 5 PP แล้วคิดว่าสามารถนำเข้าไมโครเวฟได้ทุกชิ้น ความจริงแล้วรหัสเลขทำหน้าที่ระบุชนิดพลาสติกเท่านั้น หากต้องการนำภาชนะหรืออุปกรณ์พลาสติกเข้าไมโครเวฟ ต้องมองหาคำว่า Microwave Safe หรือสัญลักษณ์คลื่นไมโครเวฟจากผู้ผลิตเพิ่มเติม
สำหรับช้อนพลาสติกใช้ครั้งเดียว ไม่ควรใส่ติดไปกับอาหารขณะอุ่นในไมโครเวฟ แม้จะเป็น PP ก็ตาม เว้นแต่ฉลากผลิตภัณฑ์จะระบุว่าสามารถใช้ในลักษณะดังกล่าวได้อย่างชัดเจน เพราะรูปทรงและความหนาของช้อนอาจไม่ได้ถูกออกแบบให้รับความร้อนเป็นเวลานาน
หากช้อนไม่มีเลขชนิดพลาสติก ไม่มีข้อความรับรองการสัมผัสอาหาร และไม่ทราบแหล่งผลิต ไม่ควรใช้กับอาหารร้อนจัด เพราะผู้บริโภคไม่สามารถตรวจสอบได้ว่าวัสดุนั้นเหมาะกับความร้อนระดับใด โดยเฉพาะช้อนบาง เบา หรืออ่อนตัวทันทีเมื่อสัมผัสอาหารร้อน
ทางเลือกที่ปลอดภัยและตรวจสอบง่ายกว่าคือช้อนสเตนเลส ช้อนเซรามิก หรืออุปกรณ์ที่ระบุชนิดวัสดุและอุณหภูมิการใช้งานไว้อย่างชัดเจน หากต้องใช้ช้อนพลาสติก ควรเลือกผลิตภัณฑ์จากผู้ผลิตที่น่าเชื่อถือและมีฉลากครบถ้วน
จำง่ายๆ ว่า เลข 5 PP ทนความร้อนได้ดีกว่าและเหมาะกับอาหารร้อนมากกว่า ส่วนเลข 6 PS ควรใช้กับอาหารเย็นหรืออาหารอุณหภูมิห้อง แต่เลขในสามเหลี่ยมเป็นเพียงรหัสบอกชนิดพลาสติก ไม่ใช่ใบรับรองว่าช้อนทุกคันปลอดภัยกับน้ำเดือดหรือใช้ในไมโครเวฟได้
ก่อนใช้จึงควรดูทั้งรหัสพลาสติก คำรับรองการสัมผัสอาหาร ช่วงอุณหภูมิ และสภาพของช้อน หากเป็นอาหารร้อนจัดหรือจำเป็นต้องแช่ช้อนไว้นาน การเลือกใช้ช้อนสเตนเลสหรือเซรามิกจะช่วยลดความกังวลและหลีกเลี่ยงการสัมผัสพลาสติกโดยไม่จำเป็นได้ดีที่สุด