ธนบุรี (Thon Buri / ธนบุรี) เป็นชื่อเมืองเก่าแก่ของกรุงเทพฯ ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา และเคยเป็นราชธานีของไทยในหลังเสียกรุงศรีอยุธยา (พ.ศ. 2310–2325)
กรมศิลปากรระบุว่าพื้นที่ ธนบุรี เดิมชื่อว่า บางกอก เป็นชุมชนสำคัญมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา โดยเป็นพื้นที่ที่มีความเจริญรุ่งเรืองจากการค้าและการเดินเรือ เนื่องจากตั้งอยู่บนเส้นทางคมนาคมทางน้ำระหว่างกรุงศรีอยุธยากับทะเล เมืองบางกอกในสมัยอยุธยาเป็นเมืองหน้าด่านและจุดยุทธศาสตร์สำคัญ มีทั้งชุมชนพ่อค้า ตลาดการค้า และผู้คนหลากหลายเชื้อชาติอาศัยอยู่ ทำให้พื้นที่นี้มีบทบาทด้านเศรษฐกิจและการป้องกันประเทศ ก่อนที่สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชจะทรงสถาปนาเป็นราชธานีแห่งใหม่หลังกรุงศรีอยุธยาล่มสลายใน พ.ศ. 2310
คำว่า “ธนบุรี” มาจากภาษาบาลี–สันสกฤต ประกอบด้วย 2 คำ คือ
ดังนั้น ธนบุรี จึงมีความหมายว่า “เมืองที่มีทรัพย์สินเงินทอง”
ต่อมาเมื่อมีการพัฒนาเมืองและสร้างป้อมปราการ จึงมีการเรียกพื้นที่นี้ว่า กรุงธนบุรีศรีมหาสมุทร ซึ่งเป็นชื่อเต็มที่ปรากฏในประวัติศาสตร์ ตีความหมายได้ว่า เมืองแห่งทรัพย์อันเป็นศรีแห่งสมุทร หรือ เมืองท่าหน้าด่านสำคัญทางทะเลและการค้าที่มีความมั่งคั่ง โดยสะท้อนถึงทำเลของเมืองที่อยู่ใกล้ทะเล มีความสำคัญด้านการค้า และเป็นเมืองยุทธศาสตร์ทางน้ำ
หลังกรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่าในปี พ.ศ. 2310 สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงเลือกเมืองธนบุรีเป็นราชธานีแห่งใหม่ และสถาปนาเป็น กรุงธนบุรีศรีมหาสมุทร เหตุผลสำคัญที่เลือกธนบุรี ได้แก่
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชปราบดาภิเษกเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรี ซึ่งพระองค์ท่านได้ทรงมีพระราชดำริว่าพื้นที่กรุงธนบุรีเดิมตั้งอยู่ในที่คับแคบไม่ต้องด้วยหลักพิชัยสงคราม จึงทรงตัดสินใจย้ายเมืองหลวงจากกรุงธนบุรีมาฝั่งพระนคร หรือ ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา และสถาปนาเป็นเมืองหลวงของประเทศ เมื่อวันที่ 21 เมษายน พ.ศ. 2325 โดยพระราชทานนามว่า “กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทราอยุธยา มหาดิลก ภพนพรัตน์ราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศน์ มหาสถาน อมรพิมาน อวตารสถิต สักกะ ทัตติยะ วิษณุกรรมประสิทธิ์” เพื่อเป็นมงคลนามนับแต่นั้นเป็นต้นมา ซึ่งแต่เดิมนั้น ใช้คำว่า “บวรรัตนโกสินทร์” แต่มาเปลี่ยนนามพระนครในสมัยรัชกาลที่ 4 เป็น “อมรรัตนโกสินทร์” แทน
ปัจจุบันคำว่า “ธนบุรี” ไม่ได้หมายถึงราชธานีเดิมเท่านั้น แต่ยังใช้เรียกพื้นที่ฝั่งตะวันตกของกรุงเทพฯ เช่น เขตธนบุรี เขตบางกอกใหญ่ เขตบางกอกน้อย และพื้นที่ใกล้เคียง ซึ่งยังคงมีร่องรอยประวัติศาสตร์ เช่น วัดเก่า ชุมชนริมน้ำ และวิถีชีวิตแบบเมืองน้ำ